Mỗi ngày, một gia đình có thể thải ra vỏ rau củ, cơm thừa, bã trà, lá cây và nhiều loại chất thải dễ phân hủy khác. Chúng thường bị cho chung vào một túi rác, dù hoàn toàn có thể được tách riêng để ủ phân hoặc xử lý sinh học. Hiểu rõ rác thải hữu cơ là gì sẽ giúp hộ gia đình, nhà hàng và doanh nghiệp giảm mùi hôi, hạn chế lãng phí, đồng thời giữ sạch những vật liệu còn khả năng tái chế.
Rác thải hữu cơ là gì?
Rác thải hữu cơ là chất thải có nguồn gốc chủ yếu từ động vật, thực vật hoặc các hợp chất tự nhiên có khả năng bị vi sinh vật phân hủy. Những loại quen thuộc nhất là thức ăn thừa, vỏ trái cây, rau củ hỏng, lá cây, cỏ, bã cà phê, bã trà và phụ phẩm nông nghiệp.
Loại rác này thường có độ ẩm cao và phân hủy khá nhanh. Chỉ sau một thời gian ngắn, thức ăn thừa có thể phát sinh mùi, nước rỉ và thu hút ruồi, gián hoặc chuột nếu không được chứa đựng, thu gom đúng cách.
Khả năng phân hủy cũng tạo ra một lợi thế. Khi được tách sạch khỏi nhựa, thủy tinh, pin và hóa chất, rác hữu cơ có thể được dùng để ủ phân compost, sản xuất khí sinh học hoặc làm nguyên liệu cho một số quy trình xử lý sinh học.
Những loại rác thải hữu cơ thường gặp
Rác hữu cơ xuất hiện tại nhà ở, trường học, chợ, nhà hàng, khách sạn, nông trại và nhà máy chế biến thực phẩm. Thành phần có thể khác nhau, nhưng nhìn chung gồm các nhóm sau:
|
Nhóm rác hữu cơ |
Ví dụ phổ biến | Hướng tận dụng |
| Thức ăn thừa | Cơm, rau, bánh mì, thức ăn đã nấu |
Xử lý sinh học hoặc ủ có kiểm soát |
|
Phụ phẩm rau củ |
Vỏ trái cây, cuống rau, lá hỏng |
Ủ phân compost |
|
Rác sân vườn |
Lá cây, cỏ, hoa héo, cành nhỏ | Ủ phân hoặc làm lớp phủ |
| Phụ phẩm nông nghiệp | Rơm rạ, vỏ trấu, bã mía |
Phân hữu cơ, nhiên liệu sinh khối |
|
Phụ phẩm chế biến |
Bã trà, bã cà phê, bã đậu |
Ủ phân hoặc phối trộn giá thể |
Rau củ, trái cây và thức ăn mềm thường phân hủy nhanh. Cành gỗ, xơ thực vật hoặc vỏ hạt cứng cần nhiều thời gian hơn, vì vậy nên được băm nhỏ trước khi đưa vào thùng ủ.
Thịt, cá, xương và thức ăn chứa nhiều dầu mỡ cũng thuộc nhóm hữu cơ. Tuy nhiên, chúng không phù hợp với phần lớn mô hình ủ tại nhà vì dễ gây mùi và thu hút động vật. Những loại này cần hệ thống xử lý được kiểm soát tốt hơn.
Rác thải hữu cơ phát sinh từ đâu?
Nguồn phát sinh gần gũi nhất là bếp gia đình. Chỉ một bữa ăn cũng có thể tạo ra cuống rau, vỏ củ quả, xương, cơm thừa và giấy ăn bẩn. Khi tất cả bị trộn chung với chai nhựa, túi nylon hoặc lon kim loại, cả phần hữu cơ lẫn phần có thể tái chế đều khó xử lý hơn.
Tại chợ đầu mối, lượng rau quả hư hỏng và phụ phẩm thực phẩm thường tập trung với khối lượng lớn. Trong chương trình phân loại tại nguồn được triển khai tại chợ Bình Điền năm 2011, Báo Điện tử Chính phủ ghi nhận chợ phát sinh gần 40 tấn rác mỗi ngày tại thời điểm đó, trong đó khoảng 95% là rác hữu cơ. Rác sau phân loại được định hướng chuyển đến cơ sở xử lý để sản xuất compost và tái chế. Đây là số liệu của chương trình năm 2011, nhưng cho thấy rõ tiềm năng thu hồi chất hữu cơ tại các chợ đầu mối.
Ngoài chợ và khu dân cư, các cơ sở chế biến nông sản còn phát sinh bã mía, vỏ trấu, bã rau quả hoặc vỏ cà phê. Tại Đắk Lắk, một số hộ trồng cà phê đã tận dụng vỏ cà phê, phân chuồng và men vi sinh để tạo phân hữu cơ thay vì đổ trực tiếp ra vườn. Cách làm này vừa xử lý phụ phẩm, vừa tạo nguồn phân bón tại chỗ.
Đặc điểm của rác thải hữu cơ
Đặc điểm dễ nhận thấy nhất là độ ẩm cao. Rau củ, trái cây và thức ăn thừa chứa nhiều nước nên nhanh mềm, lên men và phát sinh mùi nếu bị giữ lâu trong túi kín hoặc thùng không có nắp phù hợp.
Rác hữu cơ cũng có thành phần không đồng nhất. Vỏ rau phân hủy khác với xương, còn lá khô lại có đặc tính khác thức ăn đã nấu. Vì vậy, không phải cứ gom chung mọi chất thải có nguồn gốc tự nhiên là có thể tạo ra một mẻ phân compost đạt chất lượng tốt.
Điểm đáng chú ý là rác hữu cơ có thể quay lại chu trình tự nhiên. Khi được phân loại sạch và xử lý đúng, phần chất hữu cơ cùng dinh dưỡng trong rác có thể được chuyển thành phân bón, khí sinh học hoặc nguyên liệu phục vụ sản xuất thay vì bị chôn lấp.
Tác hại khi rác hữu cơ không được xử lý đúng cách
Rác hữu cơ để lâu thường phát sinh mùi khó chịu. Nước từ thức ăn và rau củ cũng dễ chảy ra ngoài, làm bẩn khu vực tập kết, thùng chứa, sàn nhà hoặc phương tiện vận chuyển trong quá trình thu gom.
Tình trạng này còn thu hút ruồi, gián và chuột. Tại nhà hàng, chợ hoặc bếp ăn tập thể, chỉ cần lịch thu gom không phù hợp, rác thực phẩm có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến vệ sinh, môi trường kinh doanh và trải nghiệm của khách hàng.
Một vấn đề khác thường bị bỏ qua là rác hữu cơ làm bẩn các vật liệu còn giá trị. Giấy carton bị thấm nước, chai nhựa dính dầu và lon kim loại lẫn thức ăn sẽ khó thu hồi hơn. Vì vậy, tách riêng rác hữu cơ cũng là cách giữ sạch các dòng chất thải tái chế và giảm chi phí xử lý phía sau.
Quy định phân loại rác hữu cơ tại nguồn ở Việt Nam
Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 được Quốc hội ban hành ngày 17/11/2020 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2022. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng đối với việc phân loại, thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam.
Theo khoản 1 Điều 75, chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân được phân thành ba nhóm:
- Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế.
- Chất thải thực phẩm.
- Chất thải rắn sinh hoạt khác.
Khoản 7 Điều 79 quy định việc thực hiện nội dung phân loại tại khoản 1 Điều 75 phải được triển khai chậm nhất vào ngày 31/12/2024. Hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan quản lý môi trường cũng nhấn mạnh mốc thời gian này và yêu cầu địa phương tổ chức tuyên truyền, triển khai phù hợp với hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý.
Như vậy, rác thực phẩm và các chất hữu cơ dễ phân hủy không nên tiếp tục bị bỏ chung với mọi loại rác khác. Tuy nhiên, cách bố trí thùng chứa, bao bì, lịch thu gom và quy trình chuyển giao có thể được từng địa phương hướng dẫn cụ thể theo điều kiện thực tế.
Phân biệt rác hữu cơ và rác vô cơ
Rác hữu cơ và rác vô cơ khác nhau chủ yếu ở nguồn gốc, khả năng phân hủy và hướng xử lý. Việc nhận biết đúng giúp hạn chế tình trạng bỏ lẫn thức ăn với giấy, nhựa, kim loại hoặc thủy tinh.
|
Tiêu chí |
Rác hữu cơ | Rác vô cơ |
| Nguồn gốc | Chủ yếu từ động vật, thực vật hoặc thực phẩm |
Từ khoáng chất, kim loại, thủy tinh, gốm sứ và vật liệu tổng hợp |
|
Khả năng phân hủy |
Có thể phân hủy sinh học trong điều kiện phù hợp | Khó phân hủy hoặc mất rất nhiều thời gian trong tự nhiên |
| Ví dụ phổ biến | Vỏ rau củ, thức ăn thừa, lá cây, bã trà, bã cà phê |
Thủy tinh, kim loại, gốm sứ, nhựa và một số loại bao bì |
|
Hướng xử lý |
Ủ compost, sản xuất khí sinh học hoặc xử lý sinh học | Tái chế, tái sử dụng hoặc xử lý theo từng nhóm vật liệu |
| Yêu cầu phân loại | Cần tách khỏi pin, nhựa, kính và hóa chất |
Nên phân loại riêng theo giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh |
Trong cách phân loại đơn giản, nhựa thường được xếp vào nhóm vô cơ. Tuy nhiên, để phục vụ tái chế, nhựa nên được tách thành dòng riêng thay vì bỏ chung với thủy tinh, gốm hoặc phần rác còn lại.
Giấy sạch, chai nhựa, lon kim loại và bao bì không dính thực phẩm là những vật liệu tái chế cần được giữ khô, sạch. Chỉ một túi thức ăn thừa bị đổ vào thùng chứa chung cũng có thể làm giảm giá trị của cả lô vật liệu.
Vì sao cần phân loại rác hữu cơ tại nguồn?
Phân loại tại nguồn đơn giản hơn nhiều so với việc tách lại tại điểm trung chuyển. Trong căn bếp, người dùng biết rõ đâu là vỏ rau, đâu là chai nhựa và đâu là pin cũ. Khi tất cả đã bị ép chung trong xe rác, việc nhận diện và làm sạch trở nên khó khăn hơn.
Tách riêng rác hữu cơ còn giúp hộ gia đình kiểm soát mùi. Phần thức ăn có thể được thu gom mỗi ngày, trong khi giấy, nhựa và kim loại sạch có thể lưu trữ lâu hơn mà không ảnh hưởng đáng kể đến vệ sinh.
Với nhà hàng, khách sạn hoặc bếp ăn tập thể, số liệu rác thực phẩm còn phản ánh mức độ lãng phí. Chẳng hạn, nếu lượng cơm và món ăn chín bị bỏ lại liên tục tăng, đơn vị có thể xem xét điều chỉnh khẩu phần thay vì chỉ tập trung xử lý phần rác đã phát sinh.
Các phương pháp xử lý rác thải hữu cơ phổ biến
Không có một phương pháp phù hợp cho mọi nguồn thải. Cách xử lý nên dựa trên khối lượng, thành phần, diện tích và khả năng kiểm soát mùi.
Ủ phân compost
Ủ compost sử dụng vi sinh vật để chuyển rác hữu cơ thành vật liệu ổn định hơn. Nguyên liệu phù hợp gồm vỏ rau củ, lá cây, cỏ, bã trà, bã cà phê và phụ phẩm thực vật.
Một mẻ ủ hiệu quả cần cân bằng vật liệu ướt với lá khô, mùn cưa hoặc giấy không phủ nhựa. Tại các vùng trồng cà phê, vỏ cà phê còn có thể phối trộn với phân chuồng và chế phẩm phù hợp để tạo phân hữu cơ.
Sản xuất khí sinh học
Rác hữu cơ có thể được phân hủy trong môi trường yếm khí để tạo khí sinh học. Phương pháp này phù hợp với trang trại, cơ sở chăn nuôi hoặc đơn vị chế biến thực phẩm có nguồn nguyên liệu ổn định. Khí tạo ra có thể dùng làm nhiên liệu, còn phần bã tiếp tục được xử lý để làm phân bón. Hệ thống cần được thiết kế đúng kỹ thuật để kiểm soát khí, áp suất, nước thải và mùi.
Xử lý bằng chế phẩm vi sinh
Chế phẩm vi sinh giúp thúc đẩy quá trình phân hủy và hạn chế mùi trong thùng ủ hoặc khu xử lý hữu cơ. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn phụ thuộc vào chất lượng phân loại, độ ẩm và khả năng thông khí. Chế phẩm không thể xử lý tốt hỗn hợp chứa quá nhiều dầu mỡ, nhựa, hóa chất hoặc tạp chất.
Cách ủ rác hữu cơ tại nhà
Ủ rác tại nhà phù hợp với hộ có sân vườn, ban công thoáng hoặc vị trí đặt thùng không ảnh hưởng đến khu vực sinh hoạt. Cách làm cơ bản gồm các bước sau.
Bước 1: Chuẩn bị thùng ủ
Chọn thùng có nắp và lỗ thông khí. Đặt thùng ở nơi có mái che, tránh nắng gắt và không để nước mưa chảy trực tiếp vào bên trong.
Bước 2: Chọn nguyên liệu phù hợp
Có thể dùng vỏ rau củ, vỏ trái cây, bã trà, bã cà phê, lá cây và một lượng nhỏ thức ăn thực vật. Hạn chế thịt, cá, xương, sữa và thức ăn chứa nhiều dầu.
Bước 3: Cắt nhỏ rác hữu cơ
Rác có kích thước nhỏ sẽ phân hủy nhanh và đều hơn. Những vỏ dày, cuống rau dài hoặc lá lớn nên được cắt trước khi cho vào thùng.
Bước 4: Phối trộn vật liệu ướt và khô
Sau một lớp rác nhà bếp, nên thêm lá khô, mùn cưa, trấu hoặc giấy không phủ nhựa. Không nên ép hỗn hợp quá chặt vì vi sinh vật trong quá trình ủ hiếu khí cần oxy.
Bước 5: Kiểm tra độ ẩm và đảo trộn
Hỗn hợp nên ẩm như miếng bọt biển đã vắt bớt nước. Nếu quá ướt và có mùi, hãy thêm vật liệu khô rồi đảo đều. Nếu quá khô, có thể bổ sung một lượng nước nhỏ.
Bước 6: Theo dõi đến khi phân ổn định
Phân ủ hoàn thành thường có màu nâu sẫm, tơi, mùi giống đất và khó nhận ra nguyên liệu ban đầu. Không nên bón trực tiếp khi hỗn hợp vẫn còn nóng, chua hoặc còn nhiều mẩu thức ăn chưa phân hủy.
Cách quản lý rác hữu cơ tại nhà hàng và doanh nghiệp
Nhà hàng, khách sạn và bếp ăn nên đặt thùng rác thực phẩm gần khu sơ chế, khu nấu và khu trả khay. Thùng cần có nắp, dễ rửa và không dùng chung với bao bì, chai lọ hoặc vật sắc nhọn.
Đơn vị cũng nên ghi nhận lượng rác theo từng ca. Một con số đơn giản như số kilogram rau củ bỏ đi hoặc số khay thức ăn thừa có thể giúp nhận diện khâu đang gây lãng phí.
Giấy carton, lon kim loại, thiết bị cũ và phế liệu sản xuất phải được lưu trữ ở khu vực riêng, khô ráo. Những vật liệu còn giá trị có thể chuyển cho đơn vị thu mua phế liệu để tiếp tục đi vào chuỗi thu hồi, thay vì để dính thức ăn và trở thành rác hỗn hợp.
Những sai lầm khi phân loại và xử lý rác hữu cơ
- Dùng túi nylon bỏ thẳng vào thùng ủ: Túi không phân hủy cùng thức ăn và phải được lấy ra sau đó.
- Cho quá nhiều thức ăn dầu mỡ: Hỗn hợp dễ bí, có mùi và thu hút côn trùng.
- Để rác hữu cơ lẫn pin hoặc bóng đèn: Các vật dụng này cần được thu gom riêng.
- Để giấy và carton dính nước rỉ: Vật liệu bị ướt thường giảm khả năng thu hồi.
- Không bổ sung vật liệu khô: Thùng chỉ có rau củ và thức ăn thường quá ẩm.
- Ủ trong thùng kín hoàn toàn: Thiếu oxy là nguyên nhân phổ biến gây mùi.
- Bón phân khi chưa hoai: Hỗn hợp chưa ổn định có thể tiếp tục sinh nhiệt và ảnh hưởng đến cây.
Kết luận
Hiểu đúng rác thải hữu cơ là gì giúp việc xử lý bắt đầu từ một thao tác rất nhỏ: bỏ đúng thùng. Khi thức ăn, rau củ và phụ phẩm tự nhiên được tách sạch, chúng có thể trở thành phân bón hoặc nguyên liệu sinh học. Ngược lại, nếu trộn chung với mọi loại chất thải, rác hữu cơ sẽ gây mùi và làm mất giá trị của nhiều vật liệu khác.
Liên hệ
CÔNG TY TNHH PHẾ LIỆU VIN
Trụ sở chính: 02 đường số 7, KDT Vạn Phúc, HCM
Điện thoại: 0919094839
Email: info.phelieuvin@gmail.com
